Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, để quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) thực sự trở thành một loại tài sản có giá trị trong các giao dịch kinh tế – tài chính, hệ thống pháp luật hiện hành cần được rà soát và hoàn thiện theo hướng sát thực tiễn hơn đối với hoạt động của doanh nghiệp và tổ chức tín dụng.
Theo VCCI, trong Dự thảo báo cáo, Mục II.2.1 đã chỉ ra rằng một số quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, Nghị định số 21/2021/NĐ-CP và Nghị định số 99/2022/NĐ-CP chưa có cơ chế điều chỉnh riêng phù hợp với đặc thù của quyền SHTT – vốn là tài sản vô hình, dễ biến động về giá trị và khả năng chuyển dịch. Điều này khiến việc sử dụng quyền SHTT làm tài sản bảo đảm trong thực tiễn còn gặp nhiều khó khăn và thiếu hiệu quả. Trên cơ sở đó, tại Mục II.1, Dự thảo đã đề xuất xây dựng một khung pháp lý chuyên biệt cho việc thế chấp, bảo đảm bằng quyền SHTT.
Tuy nhiên, từ phản ánh của cộng đồng doanh nghiệp, VCCI cho rằng vẫn còn nhiều vấn đề quan trọng chưa được đề cập đầy đủ. Cụ thể, hiện chưa có quy định rõ ràng về phương thức xử lý quyền SHTT khi phát sinh nghĩa vụ bảo đảm như bán, chuyển nhượng, sang tên cho bên thứ ba; chưa làm rõ trình tự xử lý thông qua cơ quan thi hành án dân sự; cũng như thiếu cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước như Bộ Khoa học và Công nghệ, Cục Sở hữu trí tuệ và hệ thống đăng ký giao dịch bảo đảm.
Sự thiếu đồng bộ này khiến khung pháp lý về thế chấp quyền SHTT chưa hoàn chỉnh, làm gia tăng rủi ro pháp lý cho các bên liên quan và hạn chế khả năng áp dụng trên thực tế. Do đó, VCCI kiến nghị cần bổ sung các quy định chuyên biệt, đồng thời hoàn thiện cơ chế xử lý tài sản bảo đảm là quyền SHTT theo hướng rõ ràng, khả thi.
Về công tác định giá, VCCI nhận định cách tiếp cận trong dự thảo chưa phản ánh đầy đủ tính chất rủi ro của quyền SHTT. Đây là loại tài sản không có thị trường giao dịch tập trung, giá trị phụ thuộc lớn vào vòng đời công nghệ và hiệu quả khai thác thương mại, do đó thường biến động mạnh và khó dự báo. Điều này gây khó khăn cho tổ chức tín dụng trong việc thẩm định, hạn chế sự tham gia của các tổ chức thẩm định giá chuyên nghiệp và làm tăng chi phí tuân thủ, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Bên cạnh đó, việc quản lý, giám sát quyền SHTT trong thời gian thế chấp cũng đặt ra nhiều thách thức. Khi quyền SHTT vẫn do bên thế chấp trực tiếp khai thác, nếu xảy ra hành vi xâm phạm từ bên thứ ba làm suy giảm giá trị tài sản, tổ chức tín dụng gần như không có cơ chế pháp lý đủ mạnh để can thiệp và bảo vệ quyền lợi của mình.
Đối với hệ thống ngân hàng, VCCI nhấn mạnh rằng quyền SHTT là tài sản vô hình, không gắn với dòng tiền hay tài sản hữu hình cụ thể, khiến việc xây dựng quy trình nội bộ về thẩm định và quản lý rủi ro gặp nhiều trở ngại. Việc thiếu hướng dẫn chi tiết từ Ngân hàng Nhà nước cùng với sự khan hiếm các mô hình thực tiễn thành công đang khiến nhiều tổ chức tín dụng còn dè dặt trong việc chấp nhận quyền SHTT làm tài sản bảo đảm.
Từ những phân tích trên, VCCI đã kiến nghị cần làm rõ căn cứ pháp lý của từng đề xuất trong dự thảo; bổ sung quy định xử lý đối với trường hợp quyền SHTT đang thế chấp nhưng bị khiếu nại, bị chấm dứt hoặc hủy bỏ hiệu lực; đồng thời xây dựng lộ trình và tần suất định giá lại tài sản bảo đảm phù hợp với biến động thị trường, tránh tạo gánh nặng chi phí cho doanh nghiệp.
Ngoài ra, VCCI đề xuất tập trung hoàn thiện biện pháp thế chấp quyền SHTT như một cơ chế chủ đạo, kèm theo quy định về nghĩa vụ bổ sung tài sản khi giá trị suy giảm và thủ tục xử lý tài sản nhanh gọn, minh bạch.
VCCI bày tỏ kỳ vọng Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp thu các ý kiến này trong quá trình hoàn thiện dự thảo, qua đó tạo nền tảng pháp lý vững chắc, thúc đẩy việc khai thác quyền SHTT như một loại tài sản bảo đảm hiệu quả, góp phần hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn và phát triển bền vững.